Słowa kluczowe: słońce, promieniowanie ultrafioletowe, UVA, UVB, UVC, udar słoneczny, fotoalergie, rumień, fotostarzenie się skóry, kosmetyki przeciwsłoneczne, filtry, nanokapsulacja

Wreszcie zawitała do nas wiosna. Zrobiło się przyjemnie cieplej i zza chmur wyjrzało tak oczekiwane słońce. Piękna pogoda sprzyja spędzaniu czasu na świeżym powietrzu, zachęca do spacerów i wycieczek. Nie zapominajmy jednak, że słońce już takie pierwsze wiosenne może być groźne dla naszych pociech. Odpowiednia ochrona przeciwsłoneczna oraz przestrzeganie niezbędnych zasad pozwoli w sposób odpowiedzialny i bezpieczny cieszyć się piękną pogodą.

Wpływ słońca na skórę dziecka

Należy pamiętać, że skóra niemowlęcia jak i małego dziecka zasadniczo różni się od skóry osoby dorosłej. Przede wszystkim poszczególne jej warstwy są cieńsze i posiada znacznie mniejszą liczbę komórek produkujących barwniki ochronne (melaniny). Pociąga to za sobą zwiększoną wrażliwość skóry dziecka na promieniowanie UV. Obecność licznych i poszerzonych naczyń krwionośnych w skórze dziecka dodatkowo sprzyja szybszemu i znacznie bardziej nasilonemu niż u dorosłych odczynowi rumieniowemu. Ponadto słabo rozwinięta tkanka podskórna, zdecydowanie gorzej chroni nasze pociech przed termicznym działaniem promieni słonecznych, co zwiększa prawdopodobieństwo przegrzania i udaru słonecznego. Mając na uwadze powyższe informacji, ochronę przed promieniowaniem słonecznym należy rozpocząć już w okresie noworodkowym, a następnie kontynuować przez okres całego dzieciństwa.

Światło słoneczne - rozpoznać i rozpracować wroga

Promieniowanie słoneczne jest promieniowaniem elektromagnetycznym obejmującym:

• promieniowanie podczerwone (IR; ok. 40%) o zakres fal powyżej 700nm; nazywane jest również promieniowaniem cieplnym; może powodować przegrzanie organizmu, odwodnienie a nawet udar słoneczny
• światło widzialne (ok. 50%) zawiera się między 400-700nm; przypisuje się mu wpływ na reguluje naszego zegara biologicznego i działanie antydepresyjnie
• promieniowanie ultrafioletowe (ok. 10%) ma największe znaczenie z punktu widzenia dermatologii gdyż odpowiada za odczyny skórne

UVC - promieniowanie o najkrótszej długości fali (200-290 nm); ma silne właściwości  rumieniotwórcze i jest szkodliwe dla spojówki oraz rogówki oka, na szczęście jednak prawie całkowicie pochłaniane jest przez warstwę ozonowa atmosfery
UVB - promieniowanie o długości fali 280-320 nm; powoduje odczyny rumieniowe, działa drażniąco na  spojówkę i rogówkę oka (znacznie mniej niż UVC) a ponadto powoduje uszkodzenia skóry i przyspiesza jej starzenie i sprzyja nowotworom skóry; stanowi 1,5% całkowitej emisji promieniowania słonecznego
UVA - dzieli się na promieniowanie UVA1- 340-400 nm i UVA2 - 2320-340 nm; wzmacnia odczyn rumieniowy wywołany promieniowaniem UVB, jest główną przyczyną reakcji fotoalergicznych i fototoksyczych, odpowiada za opaleniznę ale także za fotostarzenie się skóry i zmiany nowotworowe; stanowi aż 6,3% całkowitej emisji promieniowania słonecznego

Promieniowanie UVA równie niebezpieczne co UVB

Do niedawna uważano, że szkodliwości słońca wynika przede wszystkim z ekspozycji na promieniowanie UVB, tymczasem jak się okazało UVA jest równie niebezpieczne. Aż 90-95% docierającego do powierzchni Ziemi promieniowani słonecznego to promieniowanie UVA. Nie jest ono, tak jak promieniowanie UVB, osłabiane przez warstwę ozonową atmosfery, ma  zdolność przenika przez szyby okienne, chmury a nawet cienką odzież. Co więcej natężenie promieniowania UVA jest prawie identyczne przez cały dzień w przeciwieństwie do UVB gdzie szczyt promieniowania następuje w godzinach południowych. Ponadto większa długość fal powoduje, że promieniowanie UVA przenikanie aż do skóry właściwej, podczas gdy UVB w ponad 90% jest pochłaniane przez warstwę rogowa naskórka. Wybierając więc kosmetyki przeciwsłoneczne pamiętajmy aby chroniły nie tylko przed promieniowaniem UVB ale bezwzględnie przeciwdziałały także promieniowaniu UVA. Jednocześnie biorąc pod uwagę, że siła promieniowanie UVA jest stosunkowo niezależna od pory roku, warto chronić skórę dziecka nie tylko wiosną czy latem ale także zimą i jesienią. Zwłaszcza, że na przykład śnieg wzmaga intensywność promieni  słonecznych aż o 80%.

Tarcza ochronna przed słońcem

Głównym mechanizmem obrony organizmu przed promieniowaniem UV jest keratynizacja naskórka (prowadzi do pogrubienia jego warstwy rogowej) oraz wytwarzanie barwników - melanin (obserwowane przez nas w postaci opalenizny). Jednak naturalne mechanizmy ochrony skóry często są nie wystarczające. W przypadku noworodków, niemowląt i małych dzieci należy bezwzględnie stosować dodatkowe  środki ostrożności i specjalne preparaty  chroniące przed promieniami słonecznymi.

Nowoczesne preparaty zawierają w swoim składzie zwykle kilka filtrów chemicznych i filtr fizyczny w celu uzyskania jak najszerszego spektrum protekcji.

• Nanokapsulacja (czyli zamykanie substancji chemicznej w specjalnych nośnikach) jest nową technologią, która jak się okazało pozytywnie wpływa na stabilność filtrów chemicznych i obniża ryzyko wystąpienia alergii. Ścianki nanokapsuł charakteryzują się zdolnością stopniowego i długotrwałego uwalniania aktywnych składników, co zwiększa szeroko rozumianą przydatność i trwałość produktu przeciwsłonecznego. Obecnie trwają badania nad wspólnym działaniem filtrów UVA i UVB umieszczonych w nanokapsułach.
  

• Wtórne czyli neutralizujące niekorzystnym skutki promieniowania np. antyoksydanty czy środki przeciwzapalne

Miernik siły preparatu

Stopień ochronnego działania preparatu określa się za pomocą międzynarodowego wskaźnika SPF z ang. Sun Protection Factor. Jednym słowem im większym faktorem deklaruje się preparat tym lepiej chroni on skórę naszego dziecka przed promieniowaniem UVB (stopień pochłaniania promieniowania SPF2-blokuje 50%, SPF 4 - 75%, SPF 10 - 90%, SPF 15 - 93,3%, SPF 20- 95%, SPF 50 - 98%, SPF 60 - 98,5%). Inne skróty z jakimi możemy się zetknąć to LSF (z niem. Licht Schut Factor) lub  IP (z franc. Indice de Protection).  Dermatolodzy zalecają, aby nie korzystać ze słabszych preparatów ochronnych niż SPF 20.

Jak już wcześniej wspominano większość środków ochronnych zabezpiecza nas tylko przed promieniowanie UVB, dlatego warto szukać na rynku kremów zawierających także ochronę przed promieniowaniem UVA. W chwili obecnej brak jest ujednoliconej metody pomiaru właściwości ochronnej preparatu w stosunku do promieniowania UVA. Do oznaczania stopnia ochrony przed promieniowaniem UV-A stosuje się następujące metody:

• bezpośredniej pigmentacji - ImmediatePigment Darkening (IPD)
• trwałej pigmentacji - Persistent Pigment Darkening (PPD)
• fototoksycznosci - Phototoxic UV-A Method (PUV-A).

Kilka zasad i dobrych nawyków w ochronie przeciwsłonecznej dzieci

• niemowlęta i małe dzieci nie powinny przebywać na słońcu w godzinach między 11 a 15 (w tym czasie nasilenie promieniowania UVB jest największe); a przecież fotostarzenie skóry rozpoczyna się już we wczesnym dzieciństwie
• u dzieci powinno się stosować odpowiednią odzież ochronną; obecnie dostępne są ubrania ze specjalnych, odpowiednio tkanych włókien, posiadające oznaczenie UPF (Ultraviolet Protection Factor)
• stosować u dzieci kosmetyki z filtrami ochronnymi dla UVB i UVA
• preparaty ochronne powinien być stosowany na 20-30 minut przed wyjściem z domu
• preparat powinien być nakładany obficie na wszystkie partie skóry narażone na promieniowanie słoneczne (przede wszystkim na nos, uszy, usta); jeżeli posmarujemy dziecko zbyt cienką warstwą to w praktyce wartość ochronna kremu może spaść nawet o połowę
• należy pamiętać o regularnym powtarzaniu aplikacji gdyż warstwa ochronna ulega ścieraniu (najlepiej co 2 godziny i po każdej kąpieli)
• ponieważ promienie ultrafioletowe przenikają przez wodę (nawet na 30 m głębokości), należy stosować preparaty wodoodporne (po wyjściu z wody skórę należy osuszyć gdyż kropelki wody działają jak małe soczewki przyciągające promienie słoneczne)
• nawet stosowanie kremów z filtrem o wysokiej protekcji nie pozwala na nieograniczone przebywanie na słońcu (żaden preparat nie chroni przed promieniami UV w 100%), dodatkowo istnieje niebezpieczeństwo udaru słonecznego (szczególnie u niemowląt i noworodków)
• ponieważ chmury pochłaniają tylko część promieniowania ultrafioletowego (średnio 40%) nawet w pochmurny dzień a także w cieniu, zaleca się stosowanie ochrony przeciwslonecznej (szczególnie u małych dzieci)
• ponieważ promienie UVA przenikają przez szyby okienne, wskazane jest stosowanie ochrony także w trakcie jazdy samochodem
• ponadto należy obserwować skórę dziecka (szczególnie znamiona) i w przypadku zaobserwowania niepokojących zmian (zmiana zabarwienia, powiększenie rozmiarów, wystąpienie czerwonej obwódki wokół znamienia czy pieprzyka) niezwłocznie zgłoś się do lekarza
• jeżeli dziecko zażywa jakieś leki koniecznie należy sprawdzić czy nie są one fotouczulające

Kamila Domińska
doktorant Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

Piśmiennictwo: